Nazywam się Oskar Kowalczyk, ukończyłem studia magisterskie z psychologii w 2025 roku na Uniwersytecie WSB Merito w Gdańsku. Moje zainteresowania naukowe koncentrują się wokół cyberpsychologii oraz psychologii inżynieryjnej, a praca magisterska, którą opisuję w tym artykule, nosi tytuł Postawy wobec sztucznej inteligencji — uwarunkowania osobowościowe i poznawcze.
Sztuczna inteligencja (SI; z angielskiego artificial intelligence, AI) to zbiór technik i systemów komputerowych zaprojektowanych do wykonywania zadań, które zwykle wymagają ludzkiego „myślenia” — jak rozpoznawanie obrazów, rozumienie języka, podejmowanie prostych decyzji czy przewidywanie wyników. Przykłady, które możesz znać z codzienności: systemy rekomendujące filmy i muzykę, asystenci głosowi (np. chatboty), filtry antyspamowe czy narzędzia do rozpoznawania twarzy.
Do wyboru tego tematu skłoniły mnie zarówno osobiste zainteresowania, jak i obserwacje społeczne: rosnąca obecność SI w życiu codziennym idzie w parze z dużą liczbą mitów, nieporozumień i dezinformacji, a jednocześnie wiele osób nie rozumie ani możliwości, ani ograniczeń tych technologii. W badaniu sprawdziłem, jak cechy osobowości oraz poziom wiedzy o SI wiążą się z postawami wobec tej technologii. Taka perspektywa pozwala zrozumieć, dlaczego niektórzy podchodzą do SI z entuzjazmem, a inni z rezerwą, jak i wyciągnąć praktyczne wnioski dotyczące edukacji i komunikacji na temat SI.
Metodyka badania
Przeprowadzone przeze mnie badanie było przekrojowe — dane zbierałem od uczestników jednorazowo, nie śledziłem zmian w czasie — i korelacyjne, czyli analizowałem związki między cechami osobowości i wiedzą a postawami, lecz nie badałem przyczynowości. Dlatego w moim badaniu możemy mówić jedynie o współwystępowaniu, a nie o wpływie czy kształtowaniu postaw. Badania przeprowadziłem za pomocą ankiety online, w okresie od marca do maja 2025 roku. W badaniu wzięło udział 100 osób, z przewagą uczestników w wieku 18–34 lata. Kwestionariusz wypełniano anonimowo.
W badaniu wykorzystałem trzy narzędzia:
• HEXACO-PI-R (100) — standardowy kwestionariusz do pomiaru sześciu wymiarów osobowości (Uczciwość–Pokora, Emocjonalność, Ekstrawertyczność, Ugodowość, Sumienność, Otwartość);
• Autorska skala postaw wobec SI (15 itemów) — trzy komponenty: poznawczy, emocjonalny i behawioralny; odpowiedzi na 5-punktowej skali Likerta;
• Autorski test wiedzy o SI (15 pytań) — pytania jednokrotnego wyboru obejmujące definicje, zastosowania, ryzyka i regulacje.
Ogólne wyniki
Badanie wykazało wyraźne zależności między cechami osobowości, poziomem wiedzy o SI a postawami wobec tej technologii. Ogólny poziom postaw w badanej próbie był umiarkowanie pozytywny (średnia skali postaw ≈ 3,28 w skali 1–5), a średni wynik w teście wiedzy wyniósł około 7,9 punktu (z możliwych 0–15).
Najsilniejsze związki, które zaobserwowałem, dotyczyły cech osobowości: ekstrawertyczności oraz emocjonalności. Osoby towarzyskie i lubiące nowe doświadczenia zwykle oceniały SI bardziej przychylnie, natomiast osoby o większej skłonności do lęku i silnych reakcji emocjonalnych częściej podchodziły do niej z rezerwą. Po uwzględnieniu wszystkich zmiennych tylko ekstrawertyczność i emocjonalność pozostawały znaczące jako niezależne czynniki współwystępujące z postawami wobec SI.
Ekstrawertycy — czyli osoby towarzyskie i lubiące nowe doświadczenia — częściej mają pozytywne zdanie o sztucznej inteligencji. Chętniej wypróbowują nowe narzędzia, szybciej uczą się korzystać z nowych sposobów komunikacji i łatwiej dostrzegają korzyści płynące z automatyzacji. W praktyce oznacza to, że ekstrawertyczni użytkownicy mogą pełnić funkcję „ambasadorów” nowych rozwiązań i skutecznie popularyzować je w środowiskach społecznych.
Osoby emocjonalne — takie, które silnie reagują na stres i obawy — częściej widzą w sztucznej inteligencji zagrożenia. Skupiają się na tym, co może pójść źle (utrata kontroli, awarie systemu, problemy z prywatnością) i reagują ostrożnie lub obronnie, gdy słyszą o nowych technologiach. Dlatego komunikaty skierowane do takich osób powinny przede wszystkim zmniejszać niepewność: jasno wyjaśniać, jakie są zabezpieczenia, pokazywać, jak użytkownik może zachować kontrolę i jak można interweniować lub naprawić błąd.
Osoby mające większą wiedzę o sztucznej inteligencji zazwyczaj oceniały ją bardziej pozytywnie. Jednak, kiedy w analizie uwzględniłem też cechy osobowości, wpływ samej wiedzy osłabł i w tej próbie nie był na tyle silny, żeby uznać go za pewny. Innymi słowy: wiedza i cechy osobowości występowały razem i częściowo się pokrywały, więc nie da się jednoznacznie stwierdzić, że sama wiedza — niezależnie od osobowości — napędza pozytywne nastawienie. Mimo braku pełnego potwierdzenia statystycznego, widać jednak wyraźną tendencję: osoby lepiej zorientowane w temacie częściej miały przychylne opinie o SI. Aby wyraźniej rozdzielić wpływ wiedzy i osobowości, potrzebne są badania na większej grupie badanych.
Model uwzględniający cechy osobowości i wiedzę tłumaczył znaczną część różnic w nastawieniu, ale nie wszystko — duża część pozostaje zależna od kontekstu: osobistych doświadczeń z technologiami, poziomem zaufania do instytucji, konkretny obszar zastosowania (np. medycyna vs. reklama) czy cechy demograficzne. To sugeruje, że działania edukacyjne i komunikacyjne warto projektować celowo — dostosowane do różnych odbiorców i sytuacji.
Badanie objęte jest kilkoma ograniczeniami takimi jak: niewielka grupa badanych, tylko 100 osób, głównie młodszych; reprezentatywność próby i generalizacja, czyli przenoszenie wyników uzyskanych od małej grupy na ogół społeczeństwa; użyte przeze mnie skale były autorskie i nie zostały wcześniej gruntownie sprawdzone. Mimo to wyniki sugerują użyteczne kierunki praktyczne: współwystępowanie cech osobowości z postawami wobec SI wskazuje, że komunikacja i działania edukacyjne dotyczące SI powinny brać pod uwagę różnice indywidualne odbiorców.
Wnioski i rekomendacje
Sztuczna inteligencja zmienia naszą rzeczywistość — ale to my decydujemy, jak się z tą zmianą oswoimy. Jeśli zrozumiemy, kto czego się boi, a kto chętnie eksperymentuje, będziemy mogli lepiej rozmawiać, uczyć i projektować technologie, które służą wszystkim. Dziękuję za lekturę — zapraszam do dyskusji.
Autor:
Oskar Kowalczyk